“Nghĩa địa tàu cổ”

Vùng biển Quảng Ngãi có nhiều bãi biển đẹp với những gành đá trầm tích núi lửa hàng triệu năm. Không chỉ vậy, đây còn là nơi nhiều con tàu hàng trăm năm tuổi bị đắm tạo nên một “nghĩa địa tàu cổ”.

Vào năm 1999, ngư dân đánh bắt hải sản trên biển đã phát hiện một xác tàu cổ tại vùng biển xã Đông Sơn (Quảng Ngãi). Qua khai quật, các chuyên gia khảo cổ thu được 475 hiện vật, bao gồm vật dụng thủy thủ đoàn và hàng hóa trên tàu. Con tàu này có niên đại khoảng năm 1573-1620.

Năm 2012, một tàu cổ khác được phát hiện tại vùng biển Bình Châu (xã Đông Sơn). Trên con tàu này có nhiều đồ gốm sứ thuộc thời Nguyên và nhiều đồng tiền cổ thuộc thế kỷ XIII. Bên trong tàu còn có một số đồ gốm men nâu của các lò Phúc Kiến (Trung Quốc) có niên đại ở thế kỷ XIV.

Đến năm 2013, một con tàu đắm khác phát lộ cách vị trí tàu cổ được phát hiện năm 2012 khoảng 300m. Trên tàu có nhiều đồ gốm bị vỡ có niên đại thế kỷ XVII.

Năm 2017, xác tàu cổ lại được phát hiện tại vùng biển xã Vạn Tường (Quảng Ngãi). Xác tàu này nằm cách bờ 6-7m. Năm 2019, con tàu được khai quật nhưng hầu hết hiện vật đã vỡ nát. Các nhà khảo cổ xác định con tàu này có niên đại thế kỷ XVII.

Gần đây nhất, tháng 5/2023, tổ tuần tra của lực lượng biên phòng phát hiện một tàu của ngư dân đang lặn vớt cổ vật trên vùng biển xã Vạn Tường. Qua kiểm tra, cơ quan chức năng xác định tại khu vực này có một xác tàu cổ nhưng đã hư hỏng nặng, không thể khai quật.

Hiện vật gốm sứ trục vớt quanh khu vực xác tàu được xác định có nguồn gốc từ các lò gốm Chương Châu vùng Nam Trung Hoa, niên đại thế kỷ XVI-XVII.

Tính đến thời điểm này có 3 xác tàu đủ điều kiện khai quật, trong đó có 2 xác tàu ở vùng biển Bình Châu. Cuộc khai quật con tàu cổ phát lộ năm 2012 được xem là thành công nhất bởi xác tàu còn khá nguyên vẹn, nhờ đó đã thu được 5.000 hiện vật.

Trong quá trình thăm dò, khai quật các xác tàu, các chuyên gia khảo cổ phát hiện nhiều đoạn dây thừng to bị cháy. Ngoài ra có nhiều đồ đồng, đồ gốm sứ, tiền cổ cũng bị cháy đen và biến dạng. Trên cơ sở đó, các nhà khảo cổ nhận định những con tàu này đã bị cháy.

Vì sao những con tàu bị đắm?

Trên vùng biển Quảng Ngãi đã có hàng chục xác tàu cổ phát lộ, phần lớn tập trung tại vùng biển Bình Châu. Tại khu vực này, các chuyên gia khảo cổ đã phát hiện dấu vết của 11 xác tàu cổ. Kết quả khảo sát vùng biển rộng 23km2 ở Bình Châu còn xác định 20 địa điểm nghi vấn có xác tàu cổ.

Ông Nguyễn Tuấn Lâm, nguyên chuyên gia khảo cổ học dưới nước (Bảo tàng Lịch sử Việt Nam), từng tham gia nhiều đợt khảo sát, khai quật xác tàu cổ ở Quảng Ngãi. Qua quá trình nghiên cứu, ông cho rằng vùng biển Bình Châu là một “nghĩa địa tàu cổ” duy nhất ở Việt Nam và hiếm có trên thế giới.

Kết quả khảo cổ cho thấy tàu đắm ở Bình Châu từng là những thương thuyền, hầu hết chở đầy gốm, sứ. Từ kết quả đó có thể nhận định, từ trước thế kỷ XIII, khu vực Bình Châu từng có một thương cảng sầm uất.

Trong Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn cũng ghi chép vùng Sa Kỳ (Bình Châu) từng có mức đóng thuế rất lớn, có thời điểm cao hơn Hội An (Quảng Nam cũ) và Thị Nại (Bình Định cũ). Điều này càng cho thấy khu vực này từng có một thương cảng với hàng trăm tàu thuyền cập bến để giao thương.

Thương cảng tại vùng biển Bình Châu là nơi các thương thuyền cập bến trao đổi hàng hóa, lấy thêm lương thực, nước ngọt để tiếp tục hành trình về phía Nam. Đây là điểm trung chuyển quan trọng trong tuyến giao thương trên biển Đông, tuyến đường tơ lụa trên biển.

Việc phát hiện xác tàu cổ từ thế kỷ XIII-XIV cho thấy Việt Nam đã tích cực tham gia con đường tơ lụa trên biển Đông từ rất sớm.

Về nguyên nhân làm đắm tàu, ông Nguyễn Tuấn Lâm nhận định, qua nghiên cứu vết tích một số con tàu cho thấy có dấu vết hỏa hoạn. Trên cơ sở đó có thể nhận định tàu bè đến thương cảng Bình Châu trao đổi hàng hóa rồi bị cháy hoặc trong quá trình neo đậu tránh trú bão rồi bị chìm.

“Với những dữ liệu thu được có thể suy đoán vùng biển Bình Châu từng có một thương cảng cổ rất sầm uất. Đây là nguyên nhân khiến khu vực này có mật độ tàu đắm dày đặc”, ông Nguyễn Tuấn Lâm nhận định.