Khi du lịch cộng đồng trở thành sinh kế thoát nghèo nơi vùng biên xứ Lạng

Từ những bản làng miền sơn cước từng quanh năm bám ruộng, đời sống bấp bênh, người dân Lạng Sơn đang từng bước vươn lên thoát nghèo bằng chính ngôi nhà sàn, nếp sinh hoạt và bản sắc văn hóa của mình.

Du lịch cộng đồng không chỉ mang du khách đến với vùng cao, mà còn mở ra sinh kế mới, giúp nhiều gia đình đổi đời, để bản làng không còn bị níu chân bởi đói nghèo như trước.

Ở nhiều xã vùng cao của Lạng Sơn, câu chuyện giảm nghèo từng gắn với sản xuất nông nghiệp manh mún, phụ thuộc thời tiết, thu nhập thấp. Thanh niên rời bản đi làm ăn xa, phụ nữ ở nhà xoay xở ruộng nương, cuộc sống quanh quẩn trong vòng luẩn quẩn “được mùa mất giá, mất mùa mất ăn”.

Nhưng vài năm trở lại đây, một hướng đi mới đang dần hình thành và cho thấy hiệu quả rõ rệt, phát triển du lịch cộng đồng (DLCĐ), lấy người dân làm chủ thể, lấy bản sắc làm tài nguyên, lấy sinh kế bền vững làm mục tiêu.

Từ ruộng nương sang làm du lịch

Xã Bắc Sơn từng là địa bàn thuần nông, nơi sinh kế của người dân chủ yếu dựa vào trồng lúa, chăn nuôi nhỏ lẻ. Năm 2010, gia đình ông Dương Công Trích là một trong những hộ tiên phong mạnh dạn vay vốn, chuyển đổi mô hình sinh kế từ chăn nuôi sang làm du lịch cộng đồng.

“Khi mới bắt tay vào làm, không ít người trong bản lo lắng. Du lịch khi đó còn xa lạ, không ai dám chắc có khách đến hay không. Nhưng nếu cứ bám ruộng thì mãi nghèo”, ông Trích nhớ lại.

Ban đầu, gia đình ông cải tạo lại ngôi nhà sàn, giữ nguyên kiến trúc truyền thống để đón khách lưu trú. Những bữa cơm thường ngày, những câu chuyện bản làng, những nếp sinh hoạt quen thuộc bỗng trở thành “sản phẩm du lịch” hấp dẫn du khách.

“Kinh doanh homestay không chỉ giúp gia đình tôi có thu nhập ổn định mà còn tạo việc làm cho bà con trong thôn. Thu nhập từ du lịch cao hơn làm nông nghiệp rất nhiều. Chỉ cần mỗi tháng có 2-3 đoàn khách là đã bằng cả năm làm ruộng”, ông Trích chia sẻ.

Nhờ làm du lịch, gia đình ông có điều kiện sửa sang nhà cửa, đầu tư cho con cái học hành, cuộc sống dần ổn định hơn. Quan trọng hơn, mô hình của gia đình ông Trích đã trở thành động lực để nhiều hộ khác mạnh dạn làm theo.

Từ vài hộ tiên phong ban đầu, đến nay làng du lịch cộng đồng Quỳnh Sơn đã có 12 cơ sở lưu trú, tạo nên diện mạo mới cho một bản làng từng đối mặt với nhiều khó khăn về sinh kế.

Theo ông Trịnh Minh Tuấn – Chủ tịch UBND xã Bắc Sơn, DLCĐ đang trở thành giải pháp giảm nghèo hiệu quả tại địa phương. “Du lịch cộng đồng giúp người dân có việc làm tại chỗ, tăng thu nhập thông qua lưu trú, ẩm thực, dịch vụ trải nghiệm. Quan trọng hơn, người dân chủ động tham gia và hưởng lợi trực tiếp từ du lịch”, ông Tuấn khẳng định.

Chỉ trong 11 tháng đầu năm 2025, làng Quỳnh Sơn đã đón gần 16.000 lượt khách, trong đó có gần 1.000 lượt khách lưu trú. Nhiều hộ dân từ diện khó khăn đã vươn lên ổn định cuộc sống, từng bước thoát nghèo nhờ làm du lịch.

Bản làng thoát nghèo từ những ngôi nhà sàn

Nếu Quỳnh Sơn là điểm sáng của huyện Bắc Sơn thì làng DLCĐ Hữu Liên (xã Hữu Liên) lại là minh chứng sinh động cho việc du lịch cộng đồng có thể trở thành “đòn bẩy” thoát nghèo bền vững.

Trước đây, kinh tế của người dân Hữu Liên phụ thuộc chủ yếu vào nông nghiệp. Địa hình chia cắt, đất sản xuất hạn chế khiến đời sống nhiều hộ gia đình còn gặp khó khăn. Gia đình chị Lèo Thị Thim từng là một trong số đó.

“Trước kia, gia đình tôi chủ yếu làm ruộng, thu nhập bấp bênh, đủ ăn đã khó nói gì đến tích lũy”, chị Thim kể.

Năm 2017, khi chính quyền địa phương tuyên truyền, vận động xây dựng mô hình homestay, gia đình chị quyết định vay 50 triệu đồng để sửa sang lại ngôi nhà sàn, mở Homestay Rừng Xanh. Ban đầu, mọi thứ đều mới mẻ, từ cách đón khách, nấu ăn, dọn phòng đến giao tiếp.

“Cũng có lúc lo lắng vì chưa quen làm dịch vụ. Nhưng được xã hỗ trợ tập huấn, lại có khách đến ngày một đông nên gia đình tôi dần có thu nhập ổn định”, chị Thim chia sẻ.

Đến năm 2020, gia đình chị tiếp tục đầu tư xây dựng thêm một homestay mới, mở rộng các dịch vụ trải nghiệm như ngâm chân, tắm thuốc nam người Dao, gói bánh chưng đen, bánh bí đỏ, chèo thuyền kayak.

Hiện nay, hai homestay của gia đình đón trung bình 180 – 200 lượt khách mỗi tháng, thu nhập sau khi trừ chi phí đạt khoảng 45 triệu đồng/tháng, con số mà trước đây gia đình chị chưa từng nghĩ tới.

Không chỉ riêng gia đình chị Thim, từ những mô hình tiên phong ban đầu, sau hơn 8 năm, làng DLCĐ Hữu Liên đã phát triển lên 36 homestay, tạo việc làm cho hàng trăm lao động tại chỗ, trong đó phần lớn là phụ nữ và thanh niên địa phương.

Theo ông Khổng Hồng Minh – Phó Chủ tịch UBND xã Hữu Liên, du lịch đã trở thành trụ cột sinh kế mới của người dân. “Từ đầu năm đến nay, làng DLCĐ Hữu Liên đã đón trên 42.000 lượt khách, doanh thu du lịch ước đạt hơn 15,3 tỉ đồng. Thu nhập bình quân đầu người năm 2025 ước đạt 42 triệu đồng, tỉ lệ hộ nghèo giảm còn 4,2%”, ông Minh cho biết.

Điểm chung của các mô hình DLCĐ tại Lạng Sơn là người dân không phải rời bỏ quê hương để mưu sinh. Ngược lại, chính nhà sàn, ruộng bậc thang, nghề thủ công, ẩm thực truyền thống, làn điệu dân ca lại trở thành nguồn sinh kế.

Theo ngành du lịch tỉnh, giai đoạn 2022 – 2025, lượng khách đến Lạng Sơn tăng bình quân hơn 28% mỗi năm, từ 3,5 triệu lượt khách năm 2022 lên dự kiến 4,44 triệu lượt vào năm 2025. Đằng sau sự tăng trưởng ấy là hàng trăm hộ dân có thêm việc làm, nhiều bản làng đổi thay rõ rệt về diện mạo và đời sống.

Trao đổi với PV Lao Động, ông Lưu Bá Mạc – Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lạng Sơn – cho biết: “Chúng tôi xác định du lịch chỉ phát triển bền vững khi người dân thực sự tham gia và hưởng lợi. Du lịch cộng đồng không chỉ là sản phẩm du lịch, mà còn là giải pháp giảm nghèo hiệu quả, lâu dài”.

Theo ông Mạc, tỉnh tập trung hỗ trợ người dân về đào tạo kỹ năng, kết nối tour tuyến, xây dựng thương hiệu, đồng thời gắn du lịch với bảo tồn văn hóa và bảo vệ môi trường.

“Điều đáng mừng là người dân đã tin vào du lịch. Khi họ thấy làm du lịch mang lại thu nhập thực sự, họ sẽ chủ động giữ gìn cảnh quan, bản sắc và nâng cao chất lượng dịch vụ”, ông nói.

Hiện nay, trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn có 6 làng DLCĐ được UBND tỉnh công nhận, gồm Quỳnh Sơn, Hữu Liên, Yên Thịnh, Vũ Lăng, Mông Ân, Chiến Thắng. Nhiều điểm sau khi được đầu tư, đưa vào khai thác đã phát huy hiệu quả rõ rệt, trở thành mô hình giảm nghèo bền vững cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Đặc biệt, năm 2025 làng DLCĐ Quỳnh Sơn được Tổ chức Du lịch Thế giới Liên Hợp Quốc (UN Tourism) công nhận là Làng du lịch tốt nhất thế giới. Những danh hiệu này không chỉ mang ý nghĩa quảng bá, mà còn khẳng định giá trị của con đường phát triển du lịch gắn với xóa đói giảm nghèo.

Bên cạnh đó, việc UNESCO công nhận Công viên địa chất toàn cầu Lạng Sơn cũng mở ra cơ hội lớn để các làng DLCĐ kết nối với dòng khách nghiên cứu, khám phá, qua đó gia tăng giá trị sinh kế cho người dân vùng cao.

Khi người dân làm du lịch bằng chính ngôi nhà của mình, bằng bản sắc của mình, họ không chỉ giữ được văn hóa, giữ được làng bản, mà còn giữ được sinh kế lâu dài. Và khi những bản làng miền sơn cước đổi thay từng ngày nhờ du lịch, đó cũng là lúc câu chuyện giảm nghèo ở vùng cao không còn là khẩu hiệu, mà trở thành hiện thực sống động từ chính đời sống người dân.