Chanh rừng Mẫu Sơn ở Lạng Sơn, một thời quả dại, nay lại mang tiền tốt về nhà nông dân

Chanh rừng Mẫu Sơn, mọc dày nơi độ cao 800m so với mực nước biển

Dãy núi Mẫu Sơn có độ cao trung bình hơn 800m so với mực nước biển, nơi mây mù bao phủ quanh năm, nhiệt độ trung bình khoảng 15 độ, vào mùa Đông có nhiều đợt rét lạnh kèm theo mưa và có băng giá dưới 0 độ…

Trong điều kiện thiên nhiên khắc nghiệt đó, bao đời nay những cây chanh rừng Mẫu Sơn tự nhiên vẫn luôn xanh tốt, đồng hành cùng cuộc sống của đồng bào các dân tộc nơi đây làm vị thuốc trong chữa ho lạnh, làm gia vị chấm trong cuộc sống hàng ngày…

Những năm trở lại đây nhiều người dân ở Mẫu Sơn đã phát huy được những giá trị của chanh rừng trong nhân giống, phát triển diện tích trồng, chế biến sâu, tạo sản phẩm OCOP… mở hướng góp phần giảm nghèo.

Những ngày cuối năm 2025, chúng tôi có dịp trở lại núi Mẫu Sơn, từ xa đã không thể nhìn thấy được rõ hết núi Mẫu Sơn bởi mây trắng, sương lạnh đã tràn qua các đỉnh núi, phủ lên những cánh rừng, một hình ảnh đặc trưng của miền núi vào mùa Đông.

Trên đường về núi Mẫu Sơn, chúng tôi gặp anh Dương Kim Bảo, một trong số những hộ gia đình trong thời gian qua đã tiên phong trồng và phát triển cây chanh rừng.

Anh Bảo cho hay: Chanh rừng là loại cây trồng khá khó tính, chúng ưa đất ẩm, đất pha đá và có đặc tính rễ ăn nổi, không đâm sâu xuống lòng đất…

Mọc ở ngoài tự nhiên thì cây phát triển rất tốt nhưng để thuần hóa đưa về trồng thành vườn làm kinh tế thì tôi cũng đã phải mấy gần chục năm mới chính phục được bằng cách ươm giống và chiết cành…

Đến nay gia đình anh Bảo đã có gần 1.000 cây chanh rừng các loại. Những năm được mùa vườn canh rừng cho thu hoạch từ 4-5 tấn, giá bán 50.000-80.000 đồng/kg, gia đình anh Bảo cũng có thu nhập ổn định.

Theo người dân ở nơi đây để đạt được độ thơm đặc trưng và sai quả, cây chanh rừng phải được trồng ở độ cao từ 500-800m trở lên so với mực nước biển.

Chanh rừng là cây trồng không chịu được phân bón hóa học, người dân ở đây chỉ bón phân chuồng hoặc phân ủ hoai mục và bón vào dịp gần giáp Tết Nguyên đán để cây có đủ dưỡng chất, bổ sung kịp thời cho thời gian ra hoa vào tháng 2-3 năm sau.

Chính phương thức canh tác thuận tự nhiên này đã tạo nên thương hiệu chanh rừng Mẫu Sơn sạch, vị thơm đặc trưng mà không nơi nào có được.

Nông dân làm giàu từ cây dại-giống chanh rừng mẫu sơn

Dù là đặc sản có tiếng, nhưng những năm trước đây các gia đình vẫn trồng chanh và bán quả tươi, vì vậy sản lượng và giá trị kinh tế chưa cao.

Nhìn thấy được vấn đề của cây chanh rừng, năm 2019 anh Hoàng Phúc Thắng ở thôn Bó Pằm, xã Mẫu Sơn, sau khi tốt nghiệp Đại học chuyên ngành Luật đã quyết tâm trở về quê hương để giúp đỡ bà con phát triển cây đặc sản quý của địa phương.

Anh Thắng cho hay: Sau khi trao đổi với 16 hộ gia đình trồng chanh rừng trên địa bàn, tôi đã cùng các hộ đã thành lập Hợp tác xã Nông trang sinh thái Mẫu Sơn, để phát triển cây chanh rừng và các sản phẩm nông nghiệp đặc trưng.

Từ khi thành lập, Hợp tác xã đã tập hợp được các kinh nghiệm quý từ chiết, ghép, chăm sóc, cắt tỉa… trong phát triển cây chanh rừng của từng thành viên, từ đó đã lan tỏa đến tất cả gia đình trồng… Đặc biệt là các thành viên đã thống nhất trồng theo quy trình VietGAP, đây là cơ sở rất quan trọng để tính đến việc chế biến sâu và đưa sản phẩm vươn xa.

Bài toán về trồng cây đã được giải quyết, anh Thắng cùng các thành viên trong Hợp tác xã cũng đã tiếp tục nghiên cứu về thị trường, đầu ra cho sản phẩm.

Sau khi tìm hiểu thị trường mọi người đều có cùng ý kiến làm sản phẩm ô mai từ chanh vừa giúp nâng cao giá trị vừa giúp bảo quản sản phẩm được lâu hơn, vì vậy các thành viên trong Hợp tác xã cũng đã đầu tư để nghiên cứu sản phẩm.

Đến năm 2021 hợp tác xã đã thành công trong việc chế biến chanh rừng tươi thành sản phẩm ô mai mật ong chanh rừng, chanh muối sấy dẻo.

Hiện, một hộp ô mai mật ong chanh rừng Mẫu Sơn (loại 200g) có giá khoảng 150.000 đồng, giá trị đã nâng cao hơn rất nhiều lần so với việc bán quả tươi.

Để có vùng nguyên liệu ổn định cho chế biến hợp tác xã của anh Thắng đã liên kết với 30 hộ dân tại Mẫu Sơn để trồng mới thêm 20ha, nâng diện tích vùng trồng nguyên liệu của hợp tác xã đạt 50ha.

Hợp tác xã cũng tạo việc làm ổn định cho 10 lao động địa phương với mức thu nhập từ 6-8 triệu đồng/tháng. Lợi nhuận hàng năm của Hợp tác xã đạt khoảng 200–250 triệu đồng. Đặc biệt chanh rừng cũng đã góp phần giúp các thành viên trong Hợp tác xã Nông trang sinh thái Mẫu Sơn không còn hộ nghèo.

Đến nay, sản phẩm chanh rừng của Hợp tác xã cũng đã được công nhận là sản phẩm OCOP 3 sao của tỉnh Lạng Sơn.

Nhờ sự hỗ trợ của Nhà nước trong việc quảng bá, các sản phẩm này đã hiện diện trên các nền tảng thương mại điện tử mà 90% lượng được bán qua Zalo và Facebook.

Bà Hoàng Thị Thúy – Bí thư Đảng ủy xã Mẫu Sơn cho hay: Hợp tác xã Nông trang sinh thái Mẫu Sơn là đơn vị tiên phong trên địa bàn xã thời gian qua đã triển khai hiệu quả việc liên kết sản xuất, chế biến, tạo ra nhiều sản phẩm đặc sản địa phương được khách hàng khắp nơi biết đến, ưa chuộng.

“Hợp tác xã đã góp phần mở ra hướng đi mới cho đồng bào các dân tộc nơi đây trong khai thác hiệu quả thế mạnh của địa phương, góp phần nâng cao hiệu quả trong phát triển kinh tế từ nông nghiệp và chế biến sâu, làm giàu ngay trên quê hương mình”.